Wat betekenen Winti-woorden eigenlijk?
Winti-woorden dragen een diepere lading dan een enkelvoudige vertaling kan vatten. Achter iedere term ligt een wereld van ervaring, ritueel en familiegeschiedenis. Wanneer je bijvoorbeeld het woord wasi hoort, gaat het niet louter over wassen - het gaat over reiniging op meerdere lagen tegelijk, over kruiden, over voorouders en over een specifieke stilte na afloop. Een goede vertaling wijst de richting aan, niet de hele betekenis.
Daarom vind je in dit woordenboek zowel de letterlijke vertaling als een uitleg van wat de term binnen de Winti-traditie betekent. Beide horen samen; zij geven een vollediger beeld dan elk apart zou doen.
Waarom bestaan er zoveel Sranantongo termen binnen Winti?
De Winti-traditie ontstond in Suriname uit een samenvloeiing van West-Afrikaanse, Inheemse en Europese invloeden. Tot slaaf gemaakte mensen brachten hun spirituele kennis mee vanuit verschillende delen van Afrika - onder meer Akan uit Ghana, Yoruba uit Nigeria, Kongo uit Angola en Ewe uit Benin. Wat aanvankelijk gescheiden tradities waren, vermengde zich hier tot een nieuw geheel waarin oude wijsheid werd doorgegeven in een nieuwe taal.
Het Sranantongo werd de taal die deze tradities droeg. Veel Winti-termen verraden hun West-Afrikaanse herkomst; andere komen voort uit het Engels, Portugees, Nederlands of de Inheemse talen zoals Karib en Arowak. Die meertalige basis maakt de woordenschat rijk en gelaagd. Elke term vertelt iets over de reis die de Winti-traditie heeft afgelegd.
Waarom verschillen betekenissen soms per familie?
Winti is geen religie met een centraal boek of een vastgelegde leer. Het is een levende traditie die binnen families wordt doorgegeven en zich aanpast aan plek, tijd en omstandigheden. Daardoor kan dezelfde term in de ene familie net iets anders worden ingevuld dan in de andere. Een wasi die in het ene huis met specifieke kruiden wordt bereid, kan in een andere familie net iets anders zijn samengesteld. De kern blijft; de uitvoering varieert.
Dit woordenboek geeft daarom de meest gangbare betekenissen weer, met respect voor de variaties die binnen families en districten van Suriname bestaan. Wanneer jouw familie een term anders gebruikt, is dat geen tegenspraak met wat hier staat - het is de rijkdom van de traditie zelf. Ook binnen Nederland en Belgie zie je door migratie en de diaspora dat termen soms iets anders resoneren dan in Suriname.
Hoe gebruik je dit Sranantongo Winti-woordenboek?
Dit woordenboek is opgebouwd voor verschillende manieren van gebruik. Wie een specifieke term zoekt, kan via de alfabetische index direct naar de juiste letter springen. Wie liever thematisch zoekt, kan de categorieen-lijst volgen waarin alle termen verdeeld zijn over negen thema's, zodat de samenhang zichtbaar wordt. En wie de hele traditie wil overzien, leest de lijst van begin tot eind.
Bij iedere term vind je drie lagen: een korte letterlijke vertaling vanuit het Sranantongo, de spirituele betekenis binnen de Winti-traditie, en bij verschillende termen een doorklik naar een uitgebreidere pagina over het onderwerp. Zo kun je zo diep gaan als jouw vraag vraagt.
Dit woordenboek is een levend document. Wanneer Rachida nieuwe termen tegenkomt die binnen de Winti-traditie waardevol zijn, worden zij toegevoegd. Mis je een term, of heb je een aanvulling vanuit je eigen familie of district? Neem gerust contact op via Lyluah Spirituele Praktijk. Zo helpt dit woordenboek ook anderen verder.
Welke Winti-termen worden het meest gezocht?
Bepaalde Winti-termen staan al jaren bovenaan in de zoekopdrachten van mensen die zich verdiepen in de Surinaamse spirituele traditie. Hieronder de zeven meest gezochte termen met een korte uitleg en een directe doorklik naar de volledige beschrijving in dit woordenboek.
Letterlijk wind. De Surinaamse traditie en de geesten binnen die traditie. Bonuman
Een traditionele Surinaamse genezer en spiritueel leider. Wasi
Een Surinaams ritueel kruidenbad voor spirituele reiniging. Kot luku
Gerichte spirituele waarneming door een duman. Kunu
Een wraakgeest die voortkomt uit onrecht in de familielijn. Yorka
De geest van een overledene die nog niet volledig is overgegaan. Trefu
Een persoonlijk taboe dat samenhangt met de winti van een persoon.
De Winti's en hun krachten
Binnen de Winti-traditie zijn verschillende winti's actief, elk met een eigen kracht, gebied en plek binnen de familielijn. Hieronder de belangrijkste - inclusief hun herkomst waar bekend.
Winti
Letterlijk: wind (Sranantongo)
Uitspraak: "win-tie"
Verwijst zowel naar de Surinaamse spirituele traditie als naar de individuele geesten of krachten die binnen die traditie worden geeerd. Het woord winti wordt zowel gebruikt voor de hele religie als voor specifieke entiteiten. Voor een bredere introductie op de traditie zie Wat is Winti?
Aisa
De Moederwinti van de aarde
Uitspraak: "ai-sah"
Aisa staat voor moederkracht, voeding, bescherming en de aarde zelf binnen de Surinaamse Winti-traditie. Zij wordt vereerd als de drager van het leven en de basis waar al het andere op rust. Meer op Aisa Winti - Moeder Aarde en de verschijningsvormen van Aisa.
Gerelateerd: Watra mama · Mama Aisa · Kondre · Kabra
Fodu
Slangenwinti van wijsheid
Uitspraak: "foh-doe"
Een slangenwinti die staat voor wijsheid, helderziendheid en spirituele kracht. Wordt vaak verbonden met genezing en intuitie. Een fodu-kind heeft vaak vanaf jonge leeftijd gevoeligheid voor spirituele zaken. Meer op Fodu-kind herkennen.
Gerelateerd: Tata Loko · Sneki · Klara Sneki
Tata Loko
Mannelijke krachtwinti - de vader-slangengeest
Uitspraak: "tah-tah loh-koh"
Een mannelijke winti die wordt geassocieerd met kracht, leiderschap en bescherming van de familielijn. Tata Loko staat dichtbij Fodu en draagt vaak verantwoordelijkheid in de familielijn. Meer op Tata Loko en Papa Loko.
Gerelateerd: Fodu · Sneki · Papa Winti
Ingi
De Inheemse winti
Uitspraak: "ing-gie"
Verwijst naar de spirituele krachten van de Inheemse volkeren van Suriname en wordt geassocieerd met natuurkennis, kruidengeneeskunde en de wijsheid van het land. Meer op Ingi betekenis en het Ingi-pai ritueel.
Gerelateerd: Ingi Pai · Watra Ingi · Pai
Leba
De grenswinti, poortwachter
Uitspraak: "lei-bah"
Een grenswinti die staat aan de poort tussen werelden. Leba wordt vaak als eerste aangeroepen bij rituelen om de verbinding tussen de fysieke en spirituele wereld te openen. Vergelijkbaar met de Yoruba Eshu-Elegba en de Kongo Lubaniba.
Watra mama
Letterlijk: watermoeder
Uitspraak: "wah-trah mah-mah"
Een vrouwelijke waterwinti die wordt geassocieerd met rivieren, beschermend moederschap en spirituele genezing. Een sterke beschermkracht voor wie verbonden is met water. Meer op Watra Vodu.
Watra Winti
Letterlijk: waterwinti
Verbonden met: Watra mama
Uitspraak: "wah-trah win-tie"
Een verzamelterm voor wintis die verbonden zijn met rivieren, zee en zoetwaterbronnen. Watra Winti's spelen een belangrijke rol bij rituelen rond water en zuivering. Meer op Watra Ingi - waterwinti.
Swit watra
Letterlijk: zoet water
Verwijst naar zoetwaterwintis en de rituelen rond rivieren en zoetwaterbronnen. Wordt onderscheiden van solo watra (zout water) en de wintis die daar wonen.
Busi
Letterlijk: bos
Verwijst naar de wintis en geesten van het bos, zoals de bosgeest en de spirituele krachten van bomen en planten. Het bos draagt grote spirituele waarde binnen Winti.
Bakru
Een kleine geest of dwergachtig wezen
Uitspraak: "bah-kroe"
Een kleine geest binnen de Winti-traditie. Een bakru kan gunstig of ongunstig werken afhankelijk van de omstandigheden, en wordt soms gebruikt om gerichte invloed uit te oefenen. Wezenlijk anders dan een yorka.
Akantamasu
Een mierengeest
Uitspraak: "ah-kan-tah-mah-soe"
Een mierengeest binnen de Winti-traditie. Akantamasu wordt geassocieerd met collectieve kracht en onderlinge verbondenheid binnen de gemeenschap.
Anana
De oppergodheid
De oppergodheid binnen de Winti-religie. Anana staat boven de winti en wordt gezien als de schepper. Hij is verheven en wordt niet rechtstreeks aangeroepen zoals de winti dat worden. In veel opzichten vergelijkbaar met de Akan Nyame en de Yoruba Olodumare.
Papa Winti
De vader-winti
De mannelijke vader-energie binnen de Winti-traditie. Papa Winti draagt vaderlijke kracht, leiding en bescherming en wordt vaak naast Mama Aisa geeerd als evenwicht binnen het spirituele veld.
Mama Aisa
Moeder Aisa, de aardemoeder
Moedervorm van: Aisa
De moederlijke verschijning van Aisa, de Moederwinti van de aarde. Mama Aisa staat voor voeding, bescherming en de eerste verbinding van een mens met de aarde. Voor velen de centrale aanwezigheid in het Winti-werk. Zie ook de verschijningsvormen van Aisa.
Ampuku
Boswinti (ook geschreven als Apuku)
Variant spelling van: Apuku
Uitspraak: "am-poe-koe"
Een boswinti binnen de Surinaamse traditie. Ampuku staat voor de spirituele krachten van het bos en kan zowel beschermend als uitdagend werken. Wordt vaak verbonden met de wildernis en de geesten van de natuur. Zie ook Apuku.
Luangu
Winti van Afrikaanse herkomst
Een winti van duidelijk West-Afrikaanse herkomst die staat voor kracht, trots en eerbied voor de Afrikaanse wortels. De Luangu-winti is sterk verbonden met de geschiedenis van de tot slaaf gemaakten en hun spirituele veerkracht.
Pawinti
Letterlijk: vader-winti
Verkorte vorm van: Papa Winti
De vader-winti binnen het Winti-pantheon. Pawinti vertegenwoordigt de mannelijke voorouderkracht en draagt verantwoordelijkheid binnen de familielijn. Wordt soms als synoniem voor Papa Winti gebruikt.
Solo watra
Letterlijk: zout water
Verwijst naar zoutwaterwintis en de spirituele krachten van de zee. In tegenstelling tot swit watra (zoet water) draagt solo watra een ander karakter, vaak verbonden met diepte, kracht en het onbekende.
Adumankama
Krachtige voorouder-winti
Uitspraak: "ah-doe-man-kah-mah"
Een krachtige winti die wordt geassocieerd met voorouderverering en familiebescherming. Adumankama wordt vaak aangeroepen voor sterkte, helderheid in moeilijke periodes en het herstel van familiebanden. Meer op Adumankama betekenis.
Apuku
Alternatieve spelling van Ampuku
Uitspraak: "ah-poe-koe"
Een boswinti binnen de Surinaamse Winti-traditie, ook geschreven als Ampuku. De Apuku staat voor de spirituele krachten van het bos en wordt soms verbonden met bepaalde geesten die in afgelegen plekken huizen. Zie ook Ampuku.
Watra Ingi
Inheemse waterwinti
Specifieke vorm van: Ingi
Uitspraak: "wah-trah ing-gie"
Een Inheemse waterwinti binnen de Surinaamse traditie. Watra Ingi draagt de krachten van Inheemse wijsheid en de spirituele verbinding met de rivieren en kreken van Suriname. Meer op Watra Ingi - waterwinti.
Kromanti
Krijgers-winti uit Ghana
Uitspraak: "kroh-man-tie"
Een krachtige krijgers-winti die zijn oorsprong vindt in het Akan-volk uit het huidige Ghana. Kromanti staat voor moed, weerbaarheid en bescherming en is sterk verbonden met de geschiedenis van weglopers en verzet tegen onderdrukking. Vooral prominent binnen Marron-tradities.
Nengre Winti
Letterlijk: zwarte winti
Verzamelnaam voor: Winti-tradities zoals Aisa, Kromanti, Luangu
Een verzamelnaam voor wintis met sterke Afrikaanse wortels die binnen de Creoolse Winti-traditie centraal staan. De Nengre Winti vormen de basis van veel familielijnen en dragen de Afrikaanse erfenis door generaties heen.
Yaw
Donder-winti
Een hemelwinti die wordt geassocieerd met donder, bliksem en de krachten van de hogere lucht. Yaw kan zowel beschermend als straffend werken, afhankelijk van hoe hij wordt benaderd. Vergelijkbaar met de Yoruba Shango.
Asaw
Strijdwinti
Een sterke strijd-winti die wordt aangeroepen bij confrontaties, conflicten of momenten waarin verdediging gevraagd wordt. Asaw werkt direct en met kracht.
Bos Winti
Letterlijk: bos-winti
Bosgebonden vorm - zie ook: Apuku
Een verzamelnaam voor de spirituele krachten en geesten die in het bos huizen. De Bos Winti omvat verschillende geesten en wezens die met de wildernis en de natuur worden verbonden.
Ndyuka Winti
Marron-winti van de Ndyuka
Uitspraak: "nn-djoe-kah win-tie"
De Winti-traditie van het Ndyuka-volk, een van de Marron-volkeren van Suriname. De Ndyuka Winti heeft eigen rituelen, liederen en winti's die afwijken van de Creoolse Winti-praktijk in Paramaribo.
Saramaka Winti
Marron-winti van de Saramaka
Uitspraak: "sah-rah-mah-kah win-tie"
De Winti-traditie van het Saramaka-volk, een Marron-volk dat leeft langs de Boven-Suriname rivier. De Saramaka Winti heeft eigen specifieke wintis en rituele tradities die diep verbonden zijn met het bos en de rivier.
Anansi
Spinfiguur uit West-Afrikaanse oorsprong
Uitspraak: "ah-nan-sie"
De spinfiguur uit de West-Afrikaanse en Surinaamse vertelkunst. Anansi staat voor sluwheid, overlevingskracht en wijsheid. Anansi-tori (Anansi-verhalen) dragen culturele en spirituele lessen over generaties heen. Directe erfenis van de Akan cultuur uit Ghana.
Aboma
Anaconda, slangenwinti
Uitspraak: "ah-boh-mah"
De anaconda als spiritueel symbool binnen de Winti-traditie. De aboma wordt geassocieerd met de waterwerelden en draagt de kracht van transformatie en diepte. Sterk verbonden met de fodu-energie.
Ogun
Winti van ijzer en arbeid
Uitspraak: "oh-goen"
Een winti met sterke West-Afrikaanse Yoruba-oorsprong die wordt geassocieerd met ijzer, smederij en het werk van de handen. Ogun draagt de kracht van vakmanschap en strijdvaardigheid. In Yoruba-tradities in West-Afrika en de Amerikas een zeer belangrijke orisha.
Vodu
Kracht, godheid, vodun (verzamelnaam)
Uitspraak: "voh-doe"
Verzamelnaam voor krachten en godheden binnen de Winti-traditie, met wortels in het West-Afrikaanse Vodun (Benin, Togo). Binnen Suriname wordt de term vooral gebruikt voor watra vodu en andere vormen van geheiligde krachten. Zie Watra Vodu.
Watra Vodu
Waterkracht, watervodu
Specifieke vorm van: Vodu
Uitspraak: "wah-trah voh-doe"
Een specifieke waterkracht binnen de Winti-traditie die zich manifesteert in rivieren, zeeen en zoetwaterbronnen. Sterk verbonden met Aisa Watra Mama, Watra Ingi en de Vodun-erfenis uit West-Afrika. Meer op Watra Vodu.
Klara Sneki
Heldere slang, spirituele slangenverschijning
Uitspraak: "klah-rah snei-kie"
Een spirituele slang die zich toont als heldere, zuivere aanwezigheid. Wordt gezien als boodschapper en beschermer binnen de Winti-traditie. Verschijnt vaak in dromen of tijdens rituelen als teken van familielijn-bescherming. Meer op Klara Sneki betekenis.
Sneki
Slang
De slang als spiritueel dier binnen Winti. Verbonden aan Fodu, Tata Loko, Aboma en Klara Sneki. Slangen worden binnen de traditie beschouwd als dragers van wijsheid, helderziendheid en de kracht van de aarde. Zie ook Tata Loko.
Nasi Mang
Bezoekende geest of aanwezigheid
Uitspraak: "nah-sie mang"
Een spirituele figuur of aanwezigheid die zich kan hechten aan een kind of volwassene. Anders dan een yorka: nasi mang is niet altijd een overleden persoon maar kan ook een geestelijke energie zijn die om aandacht vraagt. Meer op Nasi Mang betekenis en Nasi Mang vs Yorka.
Gerelateerd: Yorka · Baby Yorka
Ba Yorka
Broeder-geest, mannelijke voorouder
Respectvolle aanspreekvorm van: Yorka
Uitspraak: "bah jor-kah"
Aanspreekvorm voor een mannelijke voorouder-geest binnen sommige Winti-tradities. "Ba" is een respectvolle aanspreekvorm voor een oudere broer of mannelijke voorouder in Sranantongo. Verbonden met yorka en voorouderkracht.
Mensen en rollen in de traditie
Binnen de Winti-traditie zijn bepaalde mensen geroepen of getraind voor specifieke rollen. Hun functie verschilt per dragerschap en gave.
Bonuman
Surinaamse genezer en spiritueel leider
Uitspraak: "boh-noe-man"
Een traditionele Surinaamse genezer en spiritueel leider. Een bonuman werkt met winti, kruiden en rituelen om mensen te helpen bij spirituele en lichamelijke kwesties. Vaak overlappend met de rol van duman.
Duman
Spiritueel deskundige binnen Winti
Uitspraak: "doe-man"
Een spiritueel deskundige die met yorka en winti werkt. De duman doet kot luku (spiritueel onderzoek) en gebruikt rituelen zoals wasi, pangi en kalebas-technieken. Zie ook Wat is een yorka? voor de rol van de duman bij yorka-werk.
Lukuman
Letterlijk: kijker, ziener
Uitspraak: "loe-koe-man"
Een ziener of helderziende binnen de Winti-traditie. De lukuman kijkt spiritueel en geeft inzicht in wat speelt rond een persoon, vaak met behulp van kaarten of een pendel. Zie ook Luku binnen de Surinaamse spiritualiteit.
Officier
Spirituele leider binnen een Winti-praktijk
Een ervaren spirituele leider binnen een Winti-praktijk of ceremonie. De officier draagt verantwoordelijkheid voor het verloop van rituelen en zorgt dat de juiste protocollen worden gevolgd. Vaak iemand die zelf door een meester is ingewijd.
Drager
Iemand die een winti draagt
Een persoon die een specifieke winti in zich draagt en daardoor verbonden is met de gaven en verantwoordelijkheden van die winti. Een drager kan worden ingezet tijdens ceremonies om de winti te laten spreken.
Tata
Letterlijk: vader
Een eerbiedige benaming voor een oudere mannelijke spirituele leider, vaak gebruikt voor bonuman die jarenlange ervaring en respect hebben opgebouwd. Tata wordt ook gebruikt voor mannelijke winti.
Mama
Letterlijk: moeder
Een eerbiedige benaming voor een oudere vrouwelijke spirituele leider of voor vrouwelijke winti. Mama draagt moederlijke zorg en wijsheid binnen de Winti-traditie.
Gransama
Letterlijk: grote persoon, ouderling
Uitspraak: "gran-sah-mah"
Een ouderling binnen de gemeenschap, vaak iemand met spirituele wijsheid en levenservaring. Gransama worden gerespecteerd voor hun kennis van de traditie en hun band met de voorouders.
Bigi Sma
Letterlijk: grote persoon
Uitspraak: "bie-gie smah"
Een oudere ervaren persoon binnen de gemeenschap met kennis van spirituele processen. Bigi Sma spelen een centrale rol in het doorgeven van kennis over yorka, kabra en Winti-rituelen aan jongere generaties. Zie ook Yorka Berie waarin de rol van Bigi Sma wordt beschreven.
Granman
Letterlijk: grote man, opperhoofd
Uitspraak: "gran-man"
De opperhoofd van een Marron-gemeenschap. Elke Marron-volk (Ndyuka, Saramaka, Aluku, Paramaka, Matawai, Kwinti) heeft zijn eigen granman die spirituele en politieke verantwoordelijkheid draagt voor het volk.
Krioro
Letterlijk: Creool
Uitspraak: "kri-oh-roh"
Verwijst naar de Afro-Surinaamse Creolen die de dragers zijn van de Winti-traditie. De Krioro-cultuur omvat naast Winti ook taal, muziek, koto, angisa en de hele Creoolse identiteit.
Ingewijde
Iemand die formeel is opgenomen in de traditie
Een persoon die door een formeel ritueel is opgenomen in de Winti-traditie en daardoor toegang heeft tot diepere kennis. De inwijding is een belangrijk moment in de spirituele ontwikkeling.
Piayman
Ceremoniemeester bij een piay-ritueel
Uitspraak: "pie-yay-man"
De persoon die een piay-ritueel leidt: een wijding of ceremoniele overgang binnen Winti. Vaak een ervaren bonuman of duman met specifieke kennis van de rituele fasering. Zie Piay uitgelegd.
Rituelen en handelingen
De Winti-traditie kent een rijk geheel aan rituelen, handelingen en ceremonies. Hieronder de meest voorkomende termen - inclusief de rituelen rond yorka en kabra.
Wasi
Letterlijk: wassen
Uitspraak: "wah-sie"
Een Surinaams ritueel kruidenbad bedoeld voor spirituele reiniging. De wasi wordt gebruikt om zware energie weg te wassen en het spirituele lichaam te verfrissen. Verschillende wasi's hebben verschillende doelen. Meer op Wasi kruidenbad.
Gerelateerd: Wasi Kruidenbad · Wenu · Krin · Blauwsel
Wenu
Bewassing, kruidenbad
Een verwante term voor wasi in sommige traditielijnen. Verwijst specifiek naar de bewassing als handeling waarbij kruiden-watra over het lichaam wordt gegoten.
Gerelateerd: Wasi · Kandra · Kabra tafra
Kot luku
Letterlijk: korte blik
Uitspraak: "kot loe-koe"
Een gerichte spirituele waarneming binnen de Winti-traditie waarbij een duman of medium inzicht geeft in een specifieke vraag. Korter en specifieker dan een algemene luku. Luku betekent letterlijk kijken; de kot geeft aan dat het gericht en doelbewust is.
Luku
Letterlijk: kijken
Een algemene vorm van spirituele waarneming, vaak terloops of zonder vaste structuur. Een duman kan luku doen tijdens een ontmoeting, ook zonder formeel consult. Meer op Luku binnen de Surinaamse spiritualiteit.
Pre
Letterlijk: spelen
Een Winti-ceremonie waarbij gezang, dans en trommels worden gebruikt om de winti aan te roepen en te eren. Tijdens een pre kan een winti bezit nemen van iemand om door hen te spreken.
Konfo
Letterlijk: troost, ook: rituele bevestiging
Uitspraak: "kon-foh"
Het woord heeft twee betekenissen binnen Winti. Ten eerste: een ritueel waarbij troost en heling worden gevraagd na verlies of moeilijke periodes. Ten tweede: de rituele bevestiging aan het einde van serieus spiritueel werk waarop de duman vaststelt dat het werk gedaan is en de balans hersteld.
Singi neti
Letterlijk: zangnacht
Uitspraak: "sing-gie nei-tie"
Een nachtelijke Winti-ceremonie met liederen, dans en aanroepingen die meestal de hele nacht duurt. Een sterke en intensieve vorm van Winti-werk.
Sweri
Een eed of belofte
Een eed of belofte die binnen de Winti-traditie wordt afgelegd, vaak verbonden met spirituele consequenties bij verbreking. Een sweri is een zwaarwegend ritueel.
Obia
Spirituele kracht of magie
Spirituele kracht of magische objecten binnen de Winti-traditie. Obia kan zowel beschermend als sturend werken en wordt vaak verbonden met specifieke voorwerpen of formules. Onderscheiden van wisi: obia is neutraal-krachtig, wisi is expliciet schade-gericht.
Banya
Traditionele Creoolse dans
Een traditionele Creoolse dans en muziekstijl die wordt uitgevoerd tijdens Winti-rituelen. De banya draagt verschillende ritmes voor verschillende winti en is een belangrijk onderdeel van de ceremonie.
Susa
Plengritueel
Het rituele plengen van drank, water of melk op de grond als offer aan de voorouders en wintis. Susa is een eenvoudig maar krachtig ritueel dat dagelijks kan worden uitgevoerd.
Prati
Letterlijk: scheiden, delen
Een ritueel waarbij iets spiritueel wordt afgesneden of gescheiden, zoals een onwenselijke binding of een familielast. Prati maakt scheiding tussen wat losgelaten mag worden en wat blijft.
Peman
Vrede maken
Het herstellen van verstoorde relaties tussen levenden en yorka's of tussen mensen onderling. Peman betekent letterlijk vrede maken en is de kern-weg naar herstel na spirituele verstoring. Meer op Yorka Berie.
Wroko
Letterlijk: werk, spiritueel werk
Het uitvoeren van rituelen met arbeid en toewijding. Wroko is geen vluchtige handeling maar echt werk - vandaar de naam. Serieus wroko wordt afgesloten met een konfo (rituele bevestiging).
Bigi jari
Letterlijk: groot jaar
Een belangrijke verjaardag of een mijlpaaljaar dat spiritueel gemarkeerd wordt met een ritueel of een wasi. Bigi jari kan ook verwijzen naar de viering van een groot moment in iemands leven.
Krin
Letterlijk: schoon, helder
Een toestand van spirituele zuiverheid die wordt nagestreefd door wasi, vasten en het volgen van trefu. Krin betekent letterlijk schoon en wordt zowel voor lichaam, geest als ruimte gebruikt. Zie ook Spirituele zuivering.
Boto
Letterlijk: boot, vaartuig
Verwijst zowel naar een fysieke boot als naar een spiritueel vaartuig dat de overdracht tussen werelden draagt. Een offer dat in een boto wordt gelegd en op het water wordt afgegeven, is een krachtig ritueel.
Opo
Letterlijk: opstaan, opheffen
Een spirituele opheffing of het wegnemen van iets dat op iemand drukt. Een opo-ritueel kan worden uitgevoerd om de levensenergie te verheffen na een periode van zwaarte.
Kandra
Letterlijk: kaars
Een kaars die wordt aangestoken tijdens rituelen of bij het aanroepen van voorouders en wintis. Verschillende kleuren kandra hebben verschillende doelen binnen het werk.
Abresoso
Welkom-aanroep
Uitspraak: "ah-brei-soh-soh"
Een rituele aanroep aan het begin van een ceremonie waarmee de wintis en voorouders worden welkom geheten. Het abresoso opent de spirituele ruimte voor het werk dat volgt.
Yorkaprei
Yorka-feest
Uitspraak: "jor-kah-prei"
Een ritueel feest ter ere van yorka's. Tijdens een yorkaprei worden de yorka's van de familie aangeroepen, geeerd en gevoed via offers en gebeden. Zie ook Yorka Berie voor het bredere yorka-thema.
Odi
Respectvolle groet
De traditionele respectvolle groet die wordt gebruikt bij bezoek aan een Bigi Sma of oudere ervaren persoon. De odi bevestigt de relatie tussen jong en oud en tussen leerling en leraar - een belangrijke opening in de Winti-cultuur.
Kabra tafra
Letterlijk: kabra-tafel
Uitspraak: "kah-brah taf-rah"
Het ritueel offer aan de voorouderlijn. Op de kabra tafra worden specifieke offers gebracht (rum, brood, tabak) die de kabra eren en voeden. Belangrijkste voorouder-ritueel binnen Winti.
Pai
Offer, gebed, ritueel binding-woord
Uitspraak: "pai"
Een centraal ritueel begrip binnen Winti: pai is het offer of het geheiligde woord dat een verbinding maakt tussen de mens en de geestelijke wereld. Het woord komt terug in samenstellingen zoals djodjo-paiman (belofte aan je djodjo-winti) en ingi pai (offer aan Ingi). Meer op Djodjo-paiman.
Gerelateerd: Djodjo-paiman · Ingi Pai · Wenu
Ingi Pai
Offer of ritueel aan Ingi
Uitspraak: "ing-gie pai"
Een specifiek ritueel offer gericht aan Ingi, de inheemse Winti-kracht. Het bestaat uit specifieke tabak, cassave, kruiden en gezang. Meer op Ingi pai ritueel en Ingi betekenis.
Piay
Wijding, spirituele overgang, ceremoniele fase
Uitspraak: "pie-yay"
Een piay is een specifieke wijding of ceremoniele overgang binnen bepaalde Winti-tradities. Het markeert een stap in de spirituele ontwikkeling of een verbondenheid met een specifieke Winti-kracht. Meer op Piay uitgelegd.
Wasi Kruidenbad
Rituele reiniging met kruiden
Specifieke vorm van: Wasi
De specifieke vorm van wasi met kruiden zoals djamu, weti-blad, blauwsel en soms rum. Elke wasi wordt afgestemd op de reden: reiniging, bescherming, geluk of het verwelkomen van een Winti. Zie Wasi (kruidenbad).
Spirituele toestanden
Binnen Winti worden bepaalde spirituele toestanden onderscheiden die invloed hebben op een persoon of familielijn. Belangrijk: deze zijn cultureel-religieuze duidingen, geen medische diagnoses.
Trefu
Een persoonlijk taboe
Uitspraak: "trei-foe"
Een persoonlijk taboe binnen de Winti-traditie, vaak een verboden voedsel of gedraging dat samenhangt met de winti van een persoon. Het breken van trefu kan volgens de traditie negatieve gevolgen hebben voor lichaam en geest.
Tapu
Taboe of spirituele restrictie
Een spirituele restrictie of algemene taboe binnen Winti. Onderscheiden van trefu: tapu is een algemene taboe binnen de traditie, trefu is persoonlijk gebonden aan iemands winti.
Kunu
Een wraakgeest in de familielijn
Uitspraak: "koe-noe"
Een wraakgeest die voortkomt uit onrecht dat is aangedaan aan een voorouder. De kunu volgt de familielijn van generatie op generatie totdat het onrecht hersteld is. Belangrijk: dit is een culturele duiding binnen de Winti-traditie, niet een medische verklaring voor terugkerende patronen.
Koenoe
Alternatieve spelling van Kunu
Alternatieve spelling van: Kunu
Uitspraak: "koe-noe"
Een spellingsvariant van kunu - dezelfde wraakgeest die door de familielijn heen werkt. Beide vormen worden gebruikt afhankelijk van familie en district.
Wisi
Negatieve spirituele beinvloeding
Negatieve spirituele beinvloeding of zwarte magie binnen de Surinaamse traditie. Wisi kan opzettelijk worden gestuurd om iemand schade te berokkenen en vraagt vaak om gerichte tegenmaatregelen. Belangrijk: bij onverklaarbare klachten altijd eerst medisch onderzoek voordat spirituele conclusies worden getrokken. Zie ook Wisi met baby yorka.
Trobi
Letterlijk: problemen, onrust
Spirituele onrust die door een onbalans met winti of voorouders wordt veroorzaakt. Trobi kan zich uiten in slaapproblemen, terugkerende klachten of het gevoel dat iets niet klopt. Bij aanhoudende klachten altijd ook medisch onderzoek uitsluiten.
Sweri tongo
Letterlijk: zwerende tong
Krachtige woorden of vervloekingen die volgens de traditie gevolgen kunnen hebben in de spirituele wereld. Woorden dragen kracht en moeten daarom met aandacht worden gekozen.
Yorka drey
Letterlijk: yorka droogte, dorre geest
Uitspraak: "jor-kah drei"
Een toestand waarin een mens zich uitgedroogd voelt in zijn levensenergie door de aanwezigheid van een onrustige yorka. Uit zich volgens de traditie in vermoeidheid, gebrek aan levenslust en het gevoel dat iets aan het levensvuur trekt. Bij aanhoudende vermoeidheid altijd eerst arts raadplegen.
Bigi sron
Letterlijk: grote schade
Een ernstige spirituele aantasting of geestelijke schade door langdurige beinvloeding, een sterke kunu of zware wisi. Bigi sron vraagt om diepgaand werk om te herstellen.
Banti
Letterlijk: band, binding
Een spirituele binding tussen twee mensen, vaak veroorzaakt door langdurige relatie, gedeelde geschiedenis of opzettelijk werk. Een banti kan beschermend zijn maar ook vasthoudend wanneer hij verbroken moet worden.
Presi
Letterlijk: plek, omgeving
De spirituele kwaliteit van een plek of huis. Een huis kan een goede presi hebben of een zware presi waar werking nodig is. De presi van een plek wordt gevormd door wat er gebeurd is en wie er heeft gewoond.
Hebi
Letterlijk: zwaar
Zware energie die je meedraagt of die in een ruimte hangt. Wordt vaak gevoeld in huizen na intense gebeurtenissen. Een wasi of krin-ritueel wordt gebruikt om hebi los te laten.
Skreki
Schrik
De directe reactie van schrik bij een onverwachte spirituele of gewone gebeurtenis. Wordt binnen de Winti-traditie soms met specifieke rituelen behandeld.
Frede
Diepere angst
Een diepere angst die volgt uit het besef dat men iets waarneemt wat de gewone werkelijkheid overschrijdt. Onderscheiden van skreki (directe schrik).
Ogri / Ogrie
Kwaad, onheil, negatieve energie
Verzamelnaam voor kwade energie, onheil, jaloezie of vloeken die op een persoon of familielijn kunnen rusten. Ogri kan komen van wisi, van een ongebalanceerde djodjo of van niet gerespecteerde kabra. Rituele reiniging (wasi) wordt vaak ingezet.
Boskopu
Boodschap, bericht van de geesten
Uitspraak: "bos-koh-poe"
Een boskopu is een boodschap die via een droom, teken of ritueel wordt overgebracht door yorka, kabra of een Winti-kracht. Duman en bonuman zijn opgeleid om boskopu te ontcijferen. Zie Yorka.
Peri
Nabijheid, aanwezigheid, invloedssfeer
De voelbare aanwezigheid of nabijheid van een geest, Winti of energie. Peri kan zich uiten als koude, warmte, tinteling of zwaarte in een ruimte. Vaak eerste signaal dat er iets spiritueels gaande is. Zie Energie of yorka in huis herkennen.
Fiti
Passend, kloppend, in balans
Iets is fiti wanneer het passend, kloppend of in balans is: de juiste ceremonie op het juiste moment, of het juiste kruid bij een specifieke wasi. Het tegenovergestelde is no fiti: niet passend of niet kloppend.
No fiti
Niet passend, uit balans
Wanneer een ritueel, keuze of relatie no fiti is, zit er iets scheef: verkeerde volgorde, verkeerde persoon, verkeerd moment. Bonuman en duman toetsen tijdens kot luku of iets fiti of no fiti is.
Voorouders en familie
De voorouders staan centraal in de Winti-traditie. Ze worden vereerd, geraadpleegd en spelen een rol in het leven van de levenden. Deze categorie bevat ook de yorka - de geesten van overledenen die nog niet volledig zijn overgegaan.
Kabra
De voorouders
Uitspraak: "kah-brah"
De voorouders binnen de Winti-traditie. De kabra spelen een centrale rol en worden geeerd via offers, rituelen en aanroepingen. Hun bescherming en wijsheid blijven aanwezig in de familielijn. Een yorka die de weg vindt, wordt in de tijd een kabra.
Gerelateerd: Kabra yeye · Kabra tafra · Yorka · Famiri
Kabra yeye
Voorouderziel-lijn
Uitspraak: "kah-brah jei-jei"
De connectie via meerdere generaties met de kabra. Kabra yeye verwijst naar de doorlopende spirituele lijn van voorouders die actief betrokken blijft bij de levenden. Belangrijk concept bij yorka-rituelen waarin een yorka wordt opgenomen in de kabra yeye.
Gran gran
Letterlijk: oudoud
Verwijst naar verre voorouders, vaak grootmoeders en grootvaders en hun voorouders. De gran gran zijn de fundering van de familielijn.
Granmama
Letterlijk: grootmoeder
Verwijst zowel naar de fysieke grootmoeder als naar oudere vrouwelijke voorouders binnen de familielijn. Binnen Winti is granmama een dragend figuur in de spirituele lijn.
Granpapa
Letterlijk: grootvader
Verwijst zowel naar de fysieke grootvader als naar oudere mannelijke voorouders binnen de familielijn. De granpapa draagt vaak verantwoordelijkheid en wijsheid in de lijn.
Yorka
De geest van een overledene
Uitspraak: "jor-kah"
De geest van een overledene die nog niet volledig is overgegaan, of een rondwarende geest binnen de Winti-traditie. Een yorka heeft soms nog ongedane zaken in de wereld van de levenden. Voor uitgebreide uitleg zie Wat is een yorka?.
Gerelateerd: Kabra · Kra · Jeje · Yorka Berie
Yorka Berie
Letterlijk: yorka-begrafenis, geestenstoet
Uitspraak: "jor-kah be-rie"
Een spiritueel verschijnsel waarin yorka's een pas overleden geest naar rust begeleiden. Vaak beschreven als een stille witte stoet die zich bij nacht toont. Uitgebreid op Yorka Berie: betekenis en signalen.
Yorkatori
Yorka-verhalen
Uitspraak: "jor-kah-toh-rie"
Verhalen over yorka's die van generatie op generatie worden doorgegeven binnen Afro-Surinaamse families. Yorkatori dragen ervaringen en waarschuwingen over, en houden de traditie levend.
Dede sma
Letterlijk: dode mensen, overledenen
Uitspraak: "dei-dei smah"
Algemene Sranantongo term voor gestorvenen. Onderscheiden van yorka (die specifiek nog verbonden is met de wereld van de levenden) en kabra (die is opgenomen in de voorouderlijn).
Oso yorka
Huisgeesten
Uitspraak: "oh-soh jor-kah"
Yorka's die aan een specifiek huis of familie verbonden zijn en daar blijven wonen. Vaak van overleden familieleden die het huis nog niet los kunnen laten.
Famiri
Letterlijk: familie
Uitspraak: "fah-mie-rie"
De familie in de breedste zin binnen de Winti-traditie. Famiri omvat niet alleen levenden maar ook voorouders, en wordt zowel via bloed als via spirituele banden gevormd. Famiri staat centraal in Winti-werk.
Sisa
Letterlijk: zus
Zus binnen het Sranantongo. Zowel voor biologische als voor spirituele zusters binnen de gemeenschap.
Brada
Letterlijk: broer
Broer binnen het Sranantongo. Zowel voor biologische als voor spirituele broers binnen de gemeenschap.
Pikin
Letterlijk: kind, kinderen
Kind of kinderen binnen het Sranantongo. Binnen Winti-context vaak gebruikt om het generatie-aspect van familie-yorka en kabra te benoemen.
Bere
Letterlijk: buik, baarmoeder
Verwijst naar de baarmoederlijke lijn binnen de familie - de moederlijke afstamming die spiritueel veel gewicht draagt. De bere is de lijn waarlangs winti's vaak worden doorgegeven.
Bere-fasi
Lot langs de familielijn
Uitbreiding van: Bere
Principe dat energie langs de familielijn doorstroomt en terugkeert. Wat je doet aan de familielijn van een ander, keert volgens de traditie terug in je eigen familielijn.
Sani
Letterlijk: zaken, ding
Binnen Winti-context verwijst sani naar "de zaken" die in een familie spelen, vaak spirituele kwesties die nog opgelost moeten worden. Wanneer iemand zegt "er is sani", wordt vaak verwezen naar spirituele werking.
Lo
Clan of stamlijn (vooral Marrons)
Een matrilineaire clan binnen vooral de Marron-gemeenschappen. Een lo deelt voorouders, een gebied en specifieke spirituele tradities. Het lidmaatschap van een lo bepaalt veel in het sociale en spirituele leven.
Kondre
Gebied of dorp
Uitspraak: "kon-drei"
Verwijst naar de eigen streek of dorp binnen het Sranantongo. Voor Marrons is de eigen kondre een spiritueel geladen begrip - de plek van hun voorouders en tradities.
Pranasi
Wijk, district of geboorteplaats
Uitspraak: "prah-nah-sie"
De wijk, het district of de geboorteplaats van iemand binnen Suriname. Draagt spirituele lading omdat het de plek is waar de djodjo van iemand zich vestigt.
Baby Yorka
Kwetsbare geest van een baby of jong kind
Specifieke vorm van: Yorka
Uitspraak: "bei-bie jor-kah"
De geest van een overleden baby of jong kind. Binnen Winti wordt hier extra teder mee omgegaan: de baby yorka wordt beschermd, geeerd en niet met angst benaderd. Aparte rituelen bestaan voor rouw en voor bescherming van andere kinderen in de familielijn. Meer op Wisi baby yorka betekenis.
Ziel en geest
Binnen Winti wordt de mens gezien als opgebouwd uit verschillende spirituele lagen. Elk van die lagen heeft een eigen naam. Deze categorie is essentieel om te begrijpen hoe Winti spreekt over ziel, geest en bestaan.
Jeje
De levensgeest of ziel
Uitspraak: "jei-jei"
De levensgeest of ziel binnen de Winti-traditie. Verwijst naar de innerlijke essentie van een mens die na de dood voortbestaat en deel uitmaakt van de spirituele wereld.
Kra
Spirituele kern, beschermgeest, ziel
Uitspraak: "krah"
De spirituele kern of ziel die elk mens bij geboorte ontvangt. De kra werkt als persoonlijke begeleider gedurende het leven en is verbonden met de dag van geboorte. Directe erfenis van het Akan-concept okra uit Ghana. Na overlijden verplaatst de kra zich naar een andere staat.
Akra
Alternatieve naam voor de kra
Variant van: Kra
Uitspraak: "ah-krah"
Een andere benaming voor de kra - de spirituele kern of beschermgeest die elk mens bij geboorte ontvangt. De akra is verbonden met de dag van geboorte en draagt de eerste laag van iemands spirituele identiteit.
Dyodyo
De spirituele ouders
Alternatieve spelling van: Djodjo
Uitspraak: "djoh-djoh"
De spirituele ouders binnen de Winti-traditie. Elk mens heeft naast zijn fysieke ouders ook dyodyo - een mannelijke en vrouwelijke spirituele kracht die richting en bescherming bieden. Verbonden aan de geboortegrond en het levenslot. Zie ook Djodjo-paiman: verbinding met je geboortegrond.
Djodjo
Alternatieve spelling van dyodyo
Uitspraak: "djoh-djoh"
Een spellingsvariant van dyodyo. Beide vormen verwijzen naar de spirituele ouders die elk mens van bovenaf vergezellen. Sommige families gebruiken consequent djodjo, andere dyodyo. Zie Djodjo-paiman.
Gerelateerd: Kra · Djodjo-paiman · Dyodyo
Djodjo-paiman
Ritueel dat de djodjo eert
Uitspraak: "djoh-djoh pai-man"
Het ritueel waarbij de djodjo (persoonlijke geest verbonden aan geboortegrond) wordt geeerd en aangeroepen. Belangrijk moment in het leven van iemand die zijn djodjo wil versterken. Uitgebreid op Djodjo-paiman: verbinding met je geboortegrond.
Skin
Letterlijk: huid, lichaam
Het fysieke lichaam als drager van de geest en de winti. Skin verwijst naar het zichtbare lichaam dat onderhouden moet worden via wasi, beweging en respect voor trefu om de winti in goede staat te houden.
Ai
Ogen
De ogen binnen het Sranantongo. Binnen Winti gezien als directe verbinding met de geest - oog-contact met een geest opent een kanaal dat de asi kwetsbaar maakt voor beinvloeding. Vandaar de traditie om niet in de ogen van een yorka te kijken.
Sabi
Letterlijk: weten, kennen
Verwijst naar de kennis die een Bigi Sma of duman draagt. Sabi is niet boekkennis maar levensechte, ervaringsgebaseerde kennis die in gesprekken wordt doorgegeven.
Voorwerpen en kleding
Bepaalde voorwerpen en kledingstukken dragen spirituele betekenis binnen de Winti-traditie. Elk heeft zijn eigen plek in ceremonies en dagelijks gebruik.
Pangi
Traditionele omslagdoek
Uitspraak: "pang-gie"
Een traditionele Surinaamse omslagdoek die wordt gedragen tijdens Winti-rituelen. Verschillende kleuren pangi worden geassocieerd met verschillende winti en hun krachten. Meer op Pangi en over gebruik in de diaspora op Pangi in Nederland en Belgie.
Angisa
Traditionele hoofddoek
Uitspraak: "ang-gie-sah"
Een traditionele Surinaamse hoofddoek met cultureel-spirituele betekenis. De vouwwijze, of bindwijze, kan een specifieke boodschap dragen die voor ingewijden leesbaar is. Meer op Angisa.
Koto
Traditionele klederdracht
Uitspraak: "koh-toh"
Een traditionele Surinaamse klederdracht die wordt gedragen tijdens feesten, rituelen en op Keti Koti. De koto staat voor culturele identiteit en respect voor de traditie. Meer op Koto, Aisa en Keti Koti.
Karta
Letterlijk: kaart
Verwijst naar de Surinaamse waarzegkaarten die door bonuman en mediums worden gebruikt bij spirituele consulten. De karta bieden een ingang tot de waarneming. Rachida Kacimi is ontwerper van de Sranang Tarot, een specifiek Surinaams tarot-systeem.
Tafra
Letterlijk: tafel
Verwijst naar een offertafel of altaar waar offers aan winti en voorouders worden gebracht. Een centrale plek in een Winti-praktijk waar de spirituele werking gebeurt. Zie ook kabra tafra - de specifieke offertafel voor voorouders.
Pemba
Witte aarde of klei
Witte aarde of klei die wordt gebruikt in Winti-rituelen voor reiniging, bescherming en het markeren van een gewijde ruimte. Pemba draagt zuiverende kracht.
Bita
Letterlijk: bitter
Verwijst naar bittere kruiden die in wasi en andere rituelen worden gebruikt voor spirituele reiniging. Bita werkt sterk en wordt met overleg gedoseerd.
Sopi
Sterke drank of rum
Sterke drank of rum die in Winti-rituelen wordt gebruikt als offer aan de winti en voorouders. De geur en kracht van sopi vormen een verbinding met de spirituele wereld.
Aladin
Letterlijk: alle dingen
Een verzameling spirituele voorwerpen die door een bonuman worden gebruikt tijdens rituelen. De aladin verschilt per bonuman en is afgestemd op zijn of haar werk.
Krosi
Letterlijk: kleding
Spirituele kleding die wordt gedragen tijdens Winti-rituelen. Iedere winti heeft eigen kleuren en stoffen die bij hem of haar horen, en de juiste krosi nodigt de winti uit om aanwezig te zijn.
Kankantri
Heilige boom van Suriname
Uitspraak: "kan-kan-trie"
De kankantri (Ceiba pentandra) is een heilige boom binnen de Surinaamse Winti-traditie. De boom wordt gerespecteerd als verblijfplaats van wintis en voorouders en mag niet zomaar worden omgekapt.
Watra
Letterlijk: water
Water als centraal element binnen Winti-rituelen. Watra vormt de basis van elke wasi en is drager van reinigende energie. Zie ook Watra Vodu.
Weti
Letterlijk: wit
Wit als kleur van voorouderlijkheid en spirituele zuiverheid binnen Winti. Yorka's worden vaak in het wit beschreven; witte kleding wordt gedragen bij bepaalde ceremonies om de verbinding met de andere wereld te versterken.
Blauwsel
Blauwe kleurstof, wasblauw
Uitspraak: "blauw-sel"
Blauw poeder of blokje traditioneel gebruikt bij het wassen van wit textiel; binnen Winti wordt blauwsel ook gebruikt bij spirituele reiniging en beschermings-rituelen.
Kalebas
Uitgeholde vrucht, ritueel voorwerp
Uitspraak: "kah-lei-bas"
De kalebas (uitgeholde en gedroogde pompoen-achtige vrucht) wordt binnen Winti gebruikt als ritueel voorwerp: om water, sopi of kruiden in te dragen, als offerschaal en soms om spirituele energie te "vangen". Verbonden aan de West-Afrikaanse Kongo-traditie (nkisi). Zie ook Wasi.
Muziek en geluid
Muziek, liederen en trommels zijn een centraal onderdeel van Winti. Ze dragen de winti, openen de waarneming en verbinden de levenden met de voorouders.
Apinti
Een traditionele trom
Uitspraak: "ah-pin-tie"
Een traditionele Surinaamse trom die wordt gebruikt tijdens Winti-ceremonies om de geesten op te roepen en de ritmes van de winti te dragen. De apinti spreekt zijn eigen taal - specifieke ritmes worden herkend als roep-en-antwoord-boodschappen.
Agida
Grote trom
Uitspraak: "ah-gie-dah"
Een grote trom binnen het Winti-instrumentarium die wordt gebruikt voor diepere ritmes en zwaardere ceremonies. De agida draagt de basis waarop andere trommels hun ritmes spelen.
Kawai
Enkelrammelaar
Uitspraak: "kah-wai"
Een rammelaar die om de enkels wordt gedragen tijdens Winti-dans. Het geluid van de kawai versterkt het ritme van de dans en helpt de winti zich te openbaren in het lichaam van de drager.
Soko psalm
Een traditionele bezwering of geestelijk lied
Een traditionele Winti-bezwering of geestelijk lied dat tijdens rituelen wordt gezongen om de winti aan te roepen. De woorden en melodie dragen kracht over generaties heen.
Lobi singi
Letterlijk: lieflied
Een traditioneel Surinaams lied dat vaak liefde, verlangen of spirituele thema's bezingt. Lobi singi kan zowel sociaal als spiritueel worden ingezet.
Anitri
Evangelische Broedergemeente
Uitspraak: "ah-nie-trie"
Verwijst naar de Evangelische Broedergemeente (EBG) in Suriname. In de Winti-context wijst het soms op de combinatie van christelijke en Winti-praktijken die in veel Surinaamse families voorkomt. De anitri kwam in de 18e eeuw naar Suriname en zijn invloed op de Winti-taal is nog merkbaar.
Pikin Misi
Letterlijk: kleine juffrouw
Uitspraak: "pie-kin mie-sie"
Verwijst naar een jeugdige vrouwelijke winti of geest binnen de traditie. Wordt soms verbonden met een specifiek soort speelse, jonge energie binnen het Winti-spectrum.
Volkeren en plaatsen binnen de Winti-context
De Winti-traditie is verweven met specifieke Surinaamse gemeenschappen, marron-groepen en plaatsen. Deze termen helpen om de geografische en culturele context te begrijpen.
Sranan
Suriname (in het Sranantongo)
Uitspraak: "srah-nan"
De Sranantongo-naam voor Suriname. Het woord komt terug in Sranantongo (Surinaamse taal) en Sranan Yeye (Surinaamse spiritualiteit). Meer over de traditie op Wat is Winti.
Sranantongo
Surinaamse taal
Uitspraak: "srah-nan-ton-goh"
De Surinaamse Creoolse taal die de dragende taal is van de Winti-traditie. Alle rituele termen, gebeden en gezangen worden overwegend in Sranantongo uitgesproken. Deze pagina is een Sranantongo Winti-woordenboek.
Paramaribo
Hoofdstad van Suriname
Uitspraak: "pah-rah-mah-rie-bo"
De hoofdstad van Suriname en historisch centrum van vele Winti-tradities. Veel bekende bonuman en duman werken vanuit Paramaribo. In wijken zoals Frimangron en Land van Dijk werden Winti-ceremonies traditioneel gehouden.
Marron
Nazaten van gevluchte tot slaaf gemaakten
Uitspraak: "mah-ron"
Verzamelnaam voor de nazaten van tot slaaf gemaakten die tijdens de koloniale periode het binnenland introkken en autonome gemeenschappen stichtten. De zes marron-volkeren (Ndyuka, Saramaka, Aluku, Kwinti, Matawai, Paramaka) bewaarden veel West-Afrikaanse spirituele kennis die verweven is met Winti.
Gerelateerd: Ndyuka Winti · Saramaka Winti · Aluku · Kwinti
Aluku
Marron-volk oostelijk Suriname en Frans-Guyana
Uitspraak: "ah-loe-koe"
Een van de zes marron-volkeren, ook wel Boni genoemd. Woont vooral in het oosten van Suriname en Frans-Guyana. Draagt eigen rituele tradities en heeft parallellen aan Ndyuka.
Kwinti
Kleinste marron-volk in Suriname
Uitspraak: "kwin-tie"
Het kleinste marron-volk in Suriname, wonend aan de Coppename-rivier. Draagt eigen rituele tradities die verwant zijn aan die van de Ndyuka en Matawai.
Matawai
Marron-volk langs de Saramaccarivier
Uitspraak: "mah-tah-wai"
Een marron-volk dat woont langs de bovenloop van de Saramaccarivier. Verwant aan de Saramaka, maar met een eigen identiteit en rituele praktijk.
