Tjibri obia: uitleg en cultureel verhaal binnen Winti

Wat is tjibri obia binnen de Winti-traditie?

Tjibri obia is een specifieke vorm van obia binnen de Winti-traditie waarbij spirituele werking wordt ingezet om iemand of iets te verbergen. Het woord tjibri betekent in Sranantongo "verbergen" of "onzichtbaar maken". In combinatie met obia (de spirituele kracht of het spirituele werk binnen Winti) verwijst tjibri obia naar rituelen die bedoeld zijn om onder de spirituele radar te blijven - voor beschermende of soms voor schadelijke doeleinden.

Binnen de traditie wordt aangenomen dat tjibri obia iemand kan helpen om aan de aandacht van bepaalde geesten, wisi of zelfs ogri-brengende krachten te ontsnappen. Het wordt van oudsher door obia-mang (obia-kenners) toegepast bij mensen die zich moeten beschermen tegen achtervolging in spirituele zin. Voor deze werking bestaat geen wetenschappelijk bewijs; het is een cultureel-religieuze opvatting binnen de Afro-Surinaamse gemeenschap.

De term tjibri obia komt in het dagelijkse Sranantongo minder vaak voor dan bredere termen als wisi of obia, en wordt vooral binnen kringen van duman en obia-kenners genoemd. Om deze reden is de kennis over tjibri obia niet altijd algemeen bekend binnen de gemeenschap - zeker niet in de diaspora. Voor bredere context zie Wat is Winti.

De Sranantongo betekenis van "tjibri"

In het Sranantongo betekent het werkwoord tjibri letterlijk "verbergen", "wegstoppen" of "iets uit zicht houden". Het wordt in het dagelijkse taalgebruik ook gebruikt: tjibri en sani ("verberg je spullen"), a tjibri en srefi ("hij verbergt zichzelf"). Binnen de spirituele context krijgt het woord een extra laag: het gaat niet alleen om fysiek verbergen, maar om spiritueel onzichtbaar maken.

Andere Sranantongo termen die met verbergen en beschermen verbonden zijn:

Kibri - variant van tjibri; kan ook worden geschreven en gehoord als kibri, afhankelijk van de regio en spreker.

Klaboe - afsluiten, bezweren; wordt binnen obia soms gebruikt naast tjibri.

Kibri en srefi na Gado - "verberg jezelf bij God" - een spirituele uitdrukking die gebruikt wordt bij bescherming.

De frase die soms binnen de gemeenschap wordt gebruikt is: a obia tjibri deng mang - "de obia heeft die mannen verborgen". Dit wordt gezegd wanneer iemand wonderbaarlijk aan achtervolging of vervolging is ontsnapt en er binnen de traditie een spirituele verklaring aan wordt gegeven.

Zie voor het complete Sranantongo Winti-vocabulaire: Sranantongo Winti-woordenboek.

Wat is obia binnen de bredere Winti-context?

Obia is een van de centrale concepten binnen de Winti-traditie en heeft wortels die teruggaan tot West-Afrikaanse spirituele tradities. Het woord obia (soms geschreven als obeah in Caribisch-Engelse context) verwijst naar spirituele kracht die kan worden ingezet via kruiden, rituelen, symbolen en het handelen van een obia-mang - de spirituele deskundige met obia-sabi (obia-kennis).

Binnen de traditie is obia moreel neutraal - het is een kracht die kan worden ingezet voor bescherming, healing en luku (spirituele blik), maar ook - wanneer een obia-mang zijn wroko (spiritueel werk) misbruikt - voor het schaden van anderen. Het onderscheid tussen goede en slechte obia ligt niet in de kracht zelf maar in de intentie en het gebruik ervan. Voor deze morele lezing bestaat geen wetenschappelijk bewijs; het is een cultureel-religieuze opvatting.

Belangrijke vormen van obia binnen Winti:

Wroko obia - obia gericht op werk, zaken of succes.

Dresi obia - obia gericht op healing en herstel van gezondheid.

Loweman obia - obia gericht op liefdesbescherming en relaties.

Tjibri obia - obia gericht op verbergen en onzichtbaar maken.

Feti obia - obia gericht op verweer en gevecht (defensief).

Het verschil met wisi. Binnen de traditie is er een belangrijk onderscheid: obia is de bredere spirituele kracht die zowel goed als kwaad kan worden ingezet. Wisi daarentegen wordt binnen de opvatting van de gemeenschap uitsluitend gebruikt voor het uitdrukkelijk toebrengen van schade. Een obia-mang kan wisi uitvoeren via obia, maar niet alle obia is wisi. Zie wisi bescherming voor het verschil met wisi en bonu.

Positieve toepassingen van tjibri obia en obia in het algemeen

Binnen de Winti-traditie wordt tjibri obia van oudsher vooral positief ingezet. De meest voorkomende toepassingen zijn bescherming van kwetsbare personen tegen negatieve spirituele invloed, verhulling van familielijnen die door koenoe worden bedreigd, en bescherming tijdens spirituele werken die niet mogen worden verstoord.

Positieve inzet binnen de traditie:

Bescherming van kinderen: ouders zochten in het verleden een obia-mang om hun kind spiritueel te verhullen tegen ogri, wisi of jaloezie in de gemeenschap. De kra (persoonlijke ziel-essentie) van een kind wordt binnen de traditie als bijzonder kwetsbaar gezien. Vooral bij pasgeborenen was tjibri obia een gebruikelijke vorm van vroege bescherming.

Bescherming van zwangere vrouwen: de foetus werd binnen de traditie gezien als bijzonder kwetsbaar voor spirituele invloed. Tjibri obia werd ingezet om moeder en kind onzichtbaar te maken voor kwade blikken.

Bescherming bij belangrijke reizen: voor mensen die zich in gevaarlijke situaties begaven - bijvoorbeeld door het bos, over water, of naar onbekende plekken - werd tjibri obia ingezet om hen spiritueel af te schermen.

Bescherming van familielijnen: wanneer een famiri door koenoe werd bedreigd, kon tjibri obia worden ingezet om de familielijn tijdelijk uit het zicht van de spirituele achtervolger te houden - zodat de duman rustig wroko kon verrichten om de koenoe te verwijderen.

Bescherming bij luku: tijdens spirituele consultaties (luku) door de duman werd tjibri obia soms ingezet om zowel de client als de duman te beschermen tegen negatieve invloeden die tijdens de sessie zouden kunnen opduiken.

Deze positieve toepassingen worden binnen de gemeenschap gezien als de eigenlijke bedoeling van tjibri obia - net zoals een medicijn bedoeld is om te helen. Zoals bigi sma binnen de traditie zeggen: obia is een gereedschap; wat je ermee doet bepaalt wie je bent.

Wanneer wordt obia misbruikt binnen de Winti-traditie?

Zoals elk krachtig gereedschap kan obia binnen de traditie ook misbruikt worden. Wanneer een obia-mang zijn wroko inzet voor het schaden van anderen, voor persoonlijke verrijking ten koste van slachtoffers, of - zoals in het historische verhaal dat volgt - voor het faciliteren van criminele daden, spreken we binnen de gemeenschap van misbruik van obia.

Vormen van obia-misbruik die binnen de traditie worden genoemd:

Tjibri obia voor het ontlopen van justitie: wanneer daders van diefstal, geweld of andere misdaden een obia-mang benaderen om hen "onzichtbaar" te maken voor de politie of getuigen.

Wisi via obia: obia inzetten om een concurrent, ex-partner of vermeende vijand ziek te maken of tegenslag te bezorgen. Dit valt binnen de traditie onder wisi en laat volgens de opvatting van de gemeenschap hebi (zware negatieve energie) achter bij het slachtoffer.

Manipulatieve loweman obia: iemand tegen zijn wil binden in een relatie via spirituele werking. Wordt binnen de traditie als ernstig misbruik gezien.

Financieel misbruik: obia-mang die kwetsbare mensen bewust bang maken om hen tot betaling van grote sommen te dwingen - vaak zonder dat er iets van feitelijk wroko plaatsvindt.

Belangrijk kader: misbruik van obia is niet uniek voor Winti - alle spirituele tradities kennen misbruik door beoefenaars zonder integriteit. Binnen de Winti-opvatting wordt aangenomen dat misbruik zijn eigen consequenties heeft via koenoe, de wet van terugkeer. Dit betekent NIET dat slachtoffers geen aangifte moeten doen bij criminele context. Bij fraude of oplichting: altijd de politie inschakelen. De koenoe-lezing is een aanvullende culturele duiding, geen vervanging van juridische stappen.

Mijn eigen ervaring: de ATM-beroving in Paramaribo

Ongeveer 17 jaar geleden - rond 2008 - werd een grote ATM-machine van een grote bank aan de dr. Sophie Redmondstraat in Paramaribo beroofd. Ik deel dit historische verhaal omdat het een van de meest herkenbare voorbeelden is van hoe tjibri obia binnen de gemeenschap wordt geduid - in dit geval op de negatieve manier gebruikt om uit handen van de politie te blijven.

Wat er gebeurde. Drie gemaskerde heren kwamen midden in de nacht gewapend met snijbranders naar de ATM. Alles was te zien op de camera - want voor het geval u het niet weet, iedere ATM-machine heeft een verborgen camera. De daders waren met hun hele lichaam ingesmeerd met pimba (witte kaolin die binnen Winti-rituelen wordt gebruikt) en hadden rode zakdoeken om hun mond en neus gebonden. Ze braken de machine open met snijbranders en gingen er vandoor met een zeer groot geldbedrag - de bank durfde het exacte bedrag zelfs nooit publiek te noemen.

Wat de politie zag - en wat binnen de traditie ontbrak. De politie heeft toen maandenlang foto's van de camerabeelden in de krant en op tv geplaatst om tips te krijgen. Nooit hebben ze de daders gepakt. Voor een buitenstaander lijkt dit toevallig; binnen de Winti-traditie zag ik als medium meteen iets anders. In het hokje waar de ATM stond waren bepaalde tekeningen aangebracht die bij een obia-mang (een obia-kenner) op specifieke zaken wijzen. Ook waren de rovers - dat is het belangrijkste kenmerk - hun hele lichaam met pimba ingewreven, en de rode zakdoeken worden binnen de cultuur op specifieke manier gebruikt bij tjibri obia.

Mijn interpretatie binnen de traditie. Vanuit mijn ervaring als medium en binnen de Winti-traditie interpreteer ik deze gebeurtenis als een klassiek voorbeeld van tjibri obia - in dit geval op de slechte manier ingezet om uit handen van justitie te blijven. Zoals wij binnen de gemeenschap zeggen: a obia tjibri deng mang disi gie skowtu - "de obia heeft die mannen verborgen voor de politie". Dit betekent binnen de opvatting van de gemeenschap dat de daders voor de camera zichtbaar waren maar spiritueel onherkenbaar bleven. Voor deze culturele lezing bestaat geen wetenschappelijk bewijs; het is mijn persoonlijke duiding als medium, niet een feitelijke vaststelling.

Waarom ik dit deel. Ik deel dit verhaal niet om de daders te verheerlijken - integendeel. Binnen de Winti-opvatting draagt misbruik van obia zijn eigen prijs via koenoe. Ik deel het omdat het een van de duidelijkste voorbeelden is van hoe tjibri obia binnen de gemeenschap wordt herkend, en omdat kennis over deze werking mensen kan helpen hun eigen situaties beter te begrijpen - vooral wanneer justitie iets niet kan verklaren maar de gemeenschap een culturele lezing heeft.

Pimba en rode doeken: de symboliek binnen tjibri obia

Twee elementen die in het ATM-verhaal opvielen - pimba op het lichaam en rode zakdoeken om de mond - zijn geen toevallige verkleding. Binnen de Winti-traditie hebben beide een specifieke symbolische functie die door obia-mang en duman wordt herkend.

Pimba (witte kaolin). Pimba is een fijne witte klei die van oudsher binnen Winti-rituelen wordt gebruikt. Het wordt gezien als een verbindingsmiddel tussen de fysieke en spirituele wereld. Wanneer iemand met pimba op de skin (huid en lichaam) wordt ingewreven, wordt binnen de opvatting van de gemeenschap aangenomen dat:

- De persoon in verbinding komt met de spirituele wereld

- De fysieke identiteit tijdelijk wordt "gewist" - de persoon wordt spiritueel anoniem

- Bescherming ontstaat tegen kwade blikken en spirituele achtervolging

- De kabra (voorouders) worden aangeroepen ter bescherming

Pimba wordt binnen de traditie ook gebruikt bij ceremoniele momenten zoals initiaties, healingswerken en bij het aanroepen van winti. Het is dus niet uniek voor tjibri obia - maar bij tjibri obia heeft het de specifieke functie van "onzichtbaar maken".

Rode zakdoeken. De rode zakdoek heeft binnen Winti verschillende betekenissen afhankelijk van de context. In combinatie met tjibri obia wordt het gebruikt om:

- De mond te bedekken (verzegeling van spraak, geen woorden verraden identiteit)

- De neus af te sluiten (afweer van "ademen naar de andere kant" - dat de persoon herkend kan worden)

- Een verbinding te maken met specifieke winti-krachten die traditioneel met de kleur rood worden geassocieerd

Belangrijk om te weten. Deze symboliek is culturele kennis binnen de gemeenschap. Voor een buitenstaander lijkt pimba op verf en de rode zakdoek op verkleding. Binnen de opvatting van de gemeenschap is het spirituele codering. Voor de spirituele werking van pimba en rode doeken bestaat geen wetenschappelijk bewijs; het gaat om cultureel-religieuze inzichten die van generatie op generatie zijn doorgegeven.

Symbolen en tekeningen bij tjibri obia

Naast pimba en doeken worden binnen tjibri obia vaak tekens gebruikt - tekeningen op de grond, op muren, op de plek waar de werking moet plaatsvinden. In het ATM-verhaal waren dergelijke tekens aanwezig in het hokje waar de machine stond. Voor een obia-mang zijn deze tekens direct herkenbaar; zij firi (voelen spiritueel aan) meteen wat er is aangebracht. Voor buitenstaanders lijken het willekeurige krassen of kindertekeningen.

Waarom ik geen tekens weergeef. Ik kies er bewust voor om de specifieke tekens niet in deze pagina op te nemen. Binnen de traditie is de kennis over deze symbolen mondeling doorgegeven aan mensen die er verantwoord mee omgaan. Publieke weergave zou het risico verhogen dat mensen zonder wroko-context de tekens namaken zonder de bijbehorende betekenis - wat binnen de opvatting van de gemeenschap onvoorspelbare gevolgen kan hebben. Dit is een culturele keuze die ik als medium respecteer.

Wat je wel kunt weten. De tekens die bij tjibri obia horen zijn vaak:

- Klein en onopvallend - niet bedoeld om gezien te worden door leken

- Aangebracht in specifieke geometrische patronen

- Vaak op de grond of op drempels - waar wat "gepasseerd" moet worden verborgen wordt

- Soms gecombineerd met kruiden, pimba of andere elementen

Wat te doen als je tekens vermoedt. Als je op een onverwachte plek tekens ziet die je niet vertrouwt, is de raad binnen de traditie: tjibri en srefi na Gado - stel jezelf onder bescherming - en raadpleeg een duman als je vermoedens serieus zijn. Ik ontraad om de tekens zelf te verstoren of na te maken; dat kan binnen de opvatting van de gemeenschap ongewenste spirituele gevolgen hebben.

Wat is het verschil tussen obia en wisi?

Een van de meest gestelde vragen over deze onderwerpen: is obia hetzelfde als wisi? Het antwoord is nee - er is binnen de Winti-traditie een belangrijk onderscheid, hoewel de grens soms lastig te trekken is.

Obia is moreel neutraal - het is de bredere term voor spirituele kracht en spiritueel werk binnen Winti. Obia kan positief zijn (bescherming, healing, luku) of negatief (schade toebrengen). Een obia-mang is een spirituele deskundige met kennis van obia. De wroko die een obia-mang verricht kan verschillende doelen dienen.

Wisi is binnen de traditie uitsluitend een negatief concept - het verwijst naar rituelen die worden uitgevoerd om iemand doelbewust te schaden. Wisi is dus altijd schadelijk bedoeld. Er zijn verschillende vormen: wisi met baby yorka, wisi soro, wisi via aanraking.

De relatie tussen obia en wisi. Alle wisi wordt binnen de traditie via obia uitgevoerd - een wisi-man is een obia-mang die zijn kennis inzet voor schade. Maar niet alle obia is wisi - een obia-mang kan ook uitsluitend bescherming en healing bieden. Het onderscheid ligt in de intentie: obia met kwade intentie = wisi, obia met goede intentie = healing of bescherming.

Waar tjibri obia in past. Tjibri obia is een specifieke vorm van obia die kan worden ingezet voor bescherming (positief - bijvoorbeeld een kind verhullen tegen wisi) of voor het ontlopen van consequenties (negatief - bijvoorbeeld daders die de politie willen ontlopen, zoals in het ATM-verhaal). Zelfde wroko, andere intentie - andere morele lezing binnen de traditie.

Praktische conclusie. Wanneer iemand binnen de gemeenschap zegt "er is obia gedaan", betekent dit binnen de opvatting van de gemeenschap nog niet dat er wisi is uitgevoerd. Wanneer iemand zegt "er is wisi gedaan", is het wel altijd negatief bedoeld. Voor bescherming tegen wisi zie wisi bescherming.

Karma bij misbruik van obia: de koenoe-wet

Binnen de Winti-traditie is koenoe het centrale concept dat overeenkomt met wat in andere culturen "karma" wordt genoemd - de gedachte dat wat je uitzendt uiteindelijk terugkeert. Bij misbruik van obia - of dat nu tjibri obia voor het ontlopen van justitie is, wisi via obia voor het schaden van anderen, of financieel misbruik door obia-mang zonder integriteit - wordt binnen de opvatting van de gemeenschap aangenomen dat de koenoe zijn eigen loop kent.

Hoe koenoe binnen de traditie werkt. Koenoe wordt niet ervaren als directe wraak maar als een spirituele wet die door de bigi sma en de universele balans wordt bewaakt. De consequenties komen soms direct, soms later - en niet altijd bij de dader zelf. Binnen de opvatting van de gemeenschap wordt aangenomen dat koenoe zich kan uiten in:

- Onverklaarbare gezondheidsklachten bij de dader of zijn kinderen

- Voortdurende financiele problemen ondanks succesvolle daden

- Relationele problemen binnen de famiri-lijn

- Vroegtijdig overlijden of ongelukken

- Kinderen die onverklaarbaar getroffen worden door tegenspoed

Waarom dit belangrijk is voor slachtoffers. Als je binnen de gemeenschap slachtoffer bent geweest van iemand die obia heeft misbruikt - een obia-mang die je heeft opgelicht, iemand die wisi op je heeft toegepast - kan de gedachte aan koenoe troostend zijn. Het onrecht is niet het einde van het verhaal. Focus je energie op eigen herstel; de koenoe kent zijn eigen loop. Wraak of tegenwerking versterken alleen de negatieve cirkel.

Waarom dit een waarschuwing is voor daders. Binnen de Winti-traditie wordt de kennis over koenoe uitdrukkelijk gedeeld met jongere generaties als waarschuwing. Wie obia laat inzetten voor kwade doeleinden - ook wanneer het "werkt" op korte termijn zoals bij de ATM-daders - draagt binnen de opvatting van de gemeenschap de gevolgen over de eigen famiri-lijn.

Belangrijk perspectief. Deze koenoe-lezing is een culturele opvatting binnen de Winti-traditie. Voor de werking ervan bestaat geen wetenschappelijk bewijs. Bij criminele daden - zoals de ATM-beroving - is aangifte bij de politie altijd de eerste en belangrijkste stap. De koenoe-lezing is aanvullend, niet vervangend. Recht wordt binnen de samenleving door de rechtsstaat gehandhaafd; de koenoe-lezing biedt binnen de gemeenschap een spirituele duiding daarnaast.

Culturele achtergrond: obia van West-Afrika tot Suriname

Het woord obia en de bijbehorende praktijken hebben wortels die teruggaan tot voor de slavernij. In West-Afrikaanse tradities - Akan, Yoruba, Kongo, Fon - bestonden vergelijkbare concepten van spirituele kracht die door specialisten via kruiden, rituelen en symbolen kon worden ingezet. In het Twi (Akan-taal in Ghana) betekent obayi onder andere "kracht" of "hekserij" - hier is de Sranantongo obia van afgeleid.

Van West-Afrika naar Suriname. Toen tot slaaf gemaakte Afrikanen naar Suriname werden gebracht, reisde deze kennis mee. Onder harde omstandigheden op de plantages werd obia een centraal element in het overleven: het bood bescherming tegen mishandelaars, healing voor zieken en - belangrijk om te noemen - werd door marrons (weggelopen tot slaaf gemaakten) ingezet bij hun verzet tegen de kolonisator. In die context ontstond ook tjibri obia als beschermingsvorm - om vluchtelingen spiritueel te verhullen voor achtervolgers.

Interactie met inheemse tradities. In het binnenland van Suriname kwam obia-kennis in contact met inheemse tradities zoals piay (inheemse spirituele deskundigen). Er ontstond wederzijdse verrijking: obia-mang leerden van piay over lokale planten en spirituele geografie, piay leerden aspecten van obia. Deze wederzijdse invloed is nog steeds herkenbaar in de manier waarop tjibri obia binnen sommige marronsamenlevingen wordt beoefend.

Winti als orale traditie. Kennis over obia - inclusief tjibri obia - is niet in boeken opgeschreven. Het wordt van generatie op generatie doorgegeven binnen families, van obia-mang naar leerlingen, en van bigisma naar jongere gemeenschapsleden. Dit betekent dat opvattingen kunnen verschillen tussen families, regio's en tradities. Wat in Paramaribo wordt onderwezen kan in Marowijne of Nickerie anders zijn. Voor veel mensen binnen de Afro-Surinaamse gemeenschap is Winti een levende spirituele en culturele traditie die van generatie op generatie wordt doorgegeven, met eigen inzichten over hoe mensen zich verhouden tot energie, familie en omgeving.

Waarom deze kennis vandaag nog relevant is. Voor Afro-Surinaamse mensen in Nederland en Belgie - de diaspora - kan het contact met deze culturele kennis een bron van identiteit en context zijn. Als je grootouders of familie in Suriname over obia spraken, geeft deze pagina taal om die gesprekken beter te begrijpen. Voor niet-Afro-Surinamers biedt de pagina cultureel-antropologisch inzicht in een levende traditie. Zie ook Winti-voorouderkracht.

Sranantongo woordenlijst bij tjibri obia

Voor lezers die niet vertrouwd zijn met Sranantongo, hier alle termen die op deze pagina zijn gebruikt. Voor het volledige overzicht: Sranantongo Winti-woordenboek.

Bigi sma · Grote geesten die als beschermers van jou en je familielijn worden gezien.

Bigisma · Ouderen binnen de familie of gemeenschap die kennis over Winti dragen en doorgeven.

Dresi obia · Obia gericht op healing en herstel van gezondheid.

Duman · Spiritueel deskundige binnen Winti die met obia en luku werkt.

Famiri · Familie of familielijn als spirituele eenheid binnen Winti.

Feti obia · Obia gericht op verweer en gevecht, defensief ingezet.

Firi · Voelen of spiritueel aanvoelen. Wat de obia-mang doet bij herkennen van tekens of energie.

Hebi · Zware energie die iemand voelbaar meedraagt door wisi of aanwezigheid van negatieve invloed.

Kabra · Vooroudergeesten die opgenomen zijn in de spirituele lijn.

Kibri · Variant van tjibri; ook "verbergen" in Sranantongo.

Klaboe · Afsluiten of bezweren; wordt binnen obia soms gebruikt naast tjibri.

Koenoe · Vloek of karmische terugkeer bij misbruik van obia over generaties.

Kra · Persoonlijke ziel-essentie binnen Winti. Wordt door bigi sma en kabra bewaakt en is gevoelig voor spirituele invloed.

Loweman obia · Obia gericht op liefdesbescherming en relaties.

Luku · Spirituele blik van de duman om te zien wat een gewoon oog niet ziet.

Marrons · Weggelopen tot slaaf gemaakten die vrije gemeenschappen in het binnenland van Suriname stichtten. Belangrijke dragers van obia-kennis.

Obia · Spirituele kracht binnen Winti die zowel positief als negatief kan worden ingezet.

Obia-mang · Obia-kenner; spirituele deskundige met kennis van obia-praktijken.

Ogri · Kwade energie of ongeluk dat iemand overkomt door negatieve spirituele invloed.

Pimba · Witte kaolin gebruikt binnen Winti-rituelen. Verbindt fysiek en spiritueel.

Sabi · Kennis of weten. In "obia-sabi" verwijst het naar de spirituele kennis van de obia-mang.

Skin · Huid en lichaam. Binnen Winti drager van persoonlijke energie via aanraking en aangebrachte substanties zoals pimba.

Skowtu · Politie in Sranantongo.

Tjibri · Verbergen, wegstoppen, uit zicht houden. Zowel fysiek als spiritueel.

Tjibri obia · Specifieke vorm van obia die iemand of iets verhullen of onzichtbaar maken.

Winti · De Afro-Surinaamse spirituele traditie met wortels in West-Afrika.

Wisi · Zwarte magie binnen Winti; rituelen om doelbewust te schaden.

Wroko obia · Obia gericht op werk, zaken of succes.