Bakroe: betekenis binnen Winti en veelgestelde vragen

Wat is een bakroe binnen Winti?

Een bakroe, ook wel bakru genoemd, is binnen de Afro-Surinaamse traditie een kleine geest die volgens de overlevering wordt ingezet voor een specifiek doel. Rond Suriname en de wijdere Caribische regio wordt de bakroe vaak beschreven als een klein wezen dat verschijnt als een baby of als een klein donker kind. De oorsprong van dit beeld ligt in West-Afrika, in gebieden die nu onder meer Ivoorkust, Ghana, Togo, Benin en Nigeria omvatten. Net als veel andere wintigoden is het beeld van de bakroe meegenomen naar Suriname en van generatie op generatie binnen de gemeenschap doorgegeven.

Binnen de overlevering wordt vaak onderscheid gemaakt tussen twee vormen: een wilde bakroe, die op zichzelf bestaat zonder meester, en een wroko-bakru, die wél door een mens wordt aangestuurd. Vooral die laatste vorm functioneert in een relatie van aansturing: iemand zet de wroko-bakru in, geeft een opdracht, en zij voert die uit. Dat maakt de bakroe, in die aangestuurde vorm, binnen de overlevering wezenlijk anders dan een winti die mensen eren en bedanken, zoals bijvoorbeeld Aisa of Apuku. Een bakroe wordt niet vereerd, maar ingezet of, in haar wilde vorm, gevreesd. Verderop op deze pagina lees je meer over het verschil tussen beide vormen.

Artistieke voorstelling van een bakroe, geïnspireerd op overleveringen — een geest die wordt ingezet, niet vereerd

Waarom overleveringen over de bakroe verschillen

Wie op zoek gaat naar uitleg over de bakroe, komt al snel verschillende versies van hetzelfde verhaal tegen. Dat is geen tegenstrijdigheid, maar een kenmerk van een mondelinge traditie die zich over meerdere gemeenschappen en generaties heeft verspreid.

Antropologisch onderzoek van Pires, Strange en Mello (2018) naar de bakru in de bredere Guyana-Suriname regio laat zien dat verschillende etnische groepen de geest op hun eigen manier invullen. Binnen sommige Marrongemeenschappen wordt de bakroe geassocieerd met rijkdom die ten koste gaat van familieband en gemeenschapszin, als waarschuwing tegen hebzucht. In andere, Indo-Caribische overleveringen wordt de bakroe juist toegeschreven aan buitenstaanders en gevoed met melk en bananen. Wat in vrijwel alle versies terugkeert, is het idee dat de bakroe zelf geen eigen kwaad wil: de verantwoordelijkheid ligt bij wie de geest instuurt.

Twee vormen: de wilde bakroe en de wroko-bakru

Binnen de Surinaamse overlevering wordt vaak onderscheid gemaakt tussen twee verschijningsvormen. De wilde bakroe bevindt zich op verlaten plekken en heeft geen meester die haar aanstuurt. De wroko-bakru, de werkende bakroe, staat wel onder menselijke aansturing en wordt volgens de overlevering traditioneel verbonden aan ondernemers die, naar men zegt, een bakroe inzetten om hun zaken te laten groeien.

Beide vormen worden binnen de traditie als risicovol beschouwd, maar om een ander reden. Een wilde bakroe is onvoorspelbaar omdat niemand haar stuurt. Een wroko-bakru is voorspelbaar in haar opdracht, maar brengt de persoon die haar heeft ingezet in een afhankelijkheidsrelatie die moeilijk weer op te zeggen is.

Een specifieke variant van de wilde bakroe is de kokro-bakru, een watergebonden vorm die zich volgens de overlevering ophoudt bij leidingen, putten en waterlopen in plaats van op het droge, en net als de wilde bakroe geen meester heeft. Ik werk dit onderscheid verder uit op de pagina over het verschil tussen bakroe en Adumankama.

Waarvoor wordt een bakroe volgens de overlevering ingezet?

In de academische literatuur over Winti wordt de bakroe vaker genoemd in verband met diefstal en met gedrag dat moeilijk anders te verklaren valt. De Surinaamse antropoloog Ch. J. Wooding beschreef in 1972 al dat bakru's hun gebruikers tot diefstal zouden aanzetten, een duiding die de antropologen Paul van Gelder en Ineke van Wetering (1991) decennia later aanhaalden in hun onderzoek naar hoe traditionele genezers binnen de Creools-Surinaamse gemeenschap in Amsterdam omgaan met verslavingsproblematiek: een bonuman schreef daarbij een ernstig geval van verslaving toe aan een bakru, een binnen de traditie begrijpelijke verklaring omdat bakru's volgens de overlevering juist tot dat soort gedrag aanzetten.

In de bredere Guyana-Surinaamse context wordt de bakroe daarnaast verbonden met plotselinge rijkdom: Pires, Strange en Mello (2018) beschrijven het idee dat iemand die onverklaarbaar snel geld verdient, hiervoor mogelijk een bakroe heeft ingezet. Binnen die overlevering functioneert het verhaal vooral als een waarschuwing tegen hebzucht die familie en gemeenschap beschadigt, niet als een letterlijke boekhouding van wie wat heeft gedaan.

Heb ik last van een bakroe?

Dit is de vraag die ik in mijn praktijk het vaakst krijg zodra het woord bakroe valt. Het eerlijke antwoord is dat vermoeidheid, tegenslag, onrust of een vervelende droom op zichzelf niets bewijzen. Diezelfde ervaringen horen net zo goed bij stress, slaapgebrek, een moeilijke periode of een lichamelijke oorzaak die een arts kan vaststellen. Binnen mijn spirituele werkwijze kijk ik pas naar een mogelijke spirituele duiding wanneer iemand al heeft uitgesloten dat er een medische, psychologische of praktische verklaring is.

Ik geef hier bewust geen lijst van signalen die je zelf zou kunnen afvinken. Zo'n lijst wekt de indruk dat je aan de hand van een paar herkenbare gevoelens zelf kunt vaststellen dat er een bakroe in het spel is, terwijl diezelfde gevoelens bij vrijwel iedereen weleens voorkomen. Belangrijk is ook het omgekeerde: dat een arts of psycholoog geen directe verklaring vindt, bewijst niet dat er een spirituele oorzaak is. Veel lichamelijke en psychische klachten hebben geen eenduidig aanwijsbare oorzaak, zonder dat daar een bakroe of andere spirituele werking achter zit.

Mijn advies is steeds hetzelfde: zoek eerst een huisarts of andere zorgverlener op voor wat zich lichamelijk of psychisch voordoet. Pas daarna, als er behoefte aan is, kan binnen een spirituele context worden gekeken welke betekenis iemand aan een aanhoudende ervaring wil geven. Op mijn pagina over wisi-bescherming beschrijf ik uitgebreider, en vanuit mijn eigen ervaring als jongere, hoe je met dit soort vragen kunt omgaan zonder in paniek te raken.

Het verschil met Adumankama

Bakroe en Adumankama worden regelmatig door elkaar gehaald, maar binnen de traditie zijn het twee verschillende krachten. Een wroko-bakru, de aangestuurde vorm van de bakroe, handelt in opdracht van wie haar heeft ingezet. Adumankama wordt juist beschreven als zelfstandig en onafhankelijk, een kracht die niet door een mens wordt aangestuurd. Ik ga hier uitgebreid op in, met de volledige vergelijking tussen beide, op de pagina over het verschil tussen bakroe en Adumankama.

Bescherming binnen de traditie

Binnen Winti bestaan verschillende rituele vormen van bescherming en reiniging, zoals wasi met kruiden en de betrokkenheid van bigi sma en kabra, de oudere generatie en de voorouders, bij het bewaken van jongere familieleden. Omdat dit onderwerp op zichzelf veel aandacht verdient, en omdat ik hier ook mijn eigen verhaal als scholier vertel, heb ik hier een aparte pagina aan gewijd: wisi-bescherming, met concrete adviezen voor studenten en jongeren.

Veelvoorkomende misverstanden

Is een bakroe hetzelfde als een duppy of een zombie?

Nee. Een duppy is een term uit de Jamaicaanse en bredere Caribische volkstraditie voor de rondwarende geest van een overledene. Een zombie is vooral een popcultuurfiguur uit horrorfilms, zonder duidelijke wortel in de Winti-traditie. Een bakroe is geen geest van een overledene en geen ondode: het is, volgens de overlevering, een kleine geest die door een levend persoon wordt ingezet voor een specifiek doel. De vergelijking ontstaat vooral omdat westerse media verschillende Caribische geestverhalen vaak op één hoop vegen.

Is het inzetten van een wroko-bakru voordelig zonder nadeel?

Nee. Binnen de overlevering wordt juist benadrukt dat het voordeel een prijs heeft: wie een wroko-bakru inzet, komt in een afhankelijkheidsrelatie terecht die moeilijk weer op te zeggen is. Het beeld van een bakroe als gratis geluksbrenger hoort niet bij de traditie zoals die wordt doorgegeven.

Sranantongo termen bij bakroe

Bakru

De Sranantongo schrijfwijze van bakroe.

Kokro-bakru

Een watergebonden variant van de wilde bakroe, zonder meester, die zich ophoudt bij leidingen en waterlopen.

Wisi

Kwaadaardige spirituele werking, gericht tegen een specifiek persoon.

Bonuman

Traditionele genezer of spiritueel begeleider binnen Winti.

Wasi

Spirituele reinigingswassing met kruiden.

Hebi

Letterlijk zwaar. Wordt gebruikt voor een moeilijke, drukkende situatie of energie.

Kra

De ziel of levenskracht in ieder mens.

Kabra

De voorouders.

Lespeki

Respect. De basishouding binnen de omgang met winti's en met elkaar.

Veelgestelde vragen over bakroe